Nooit?

Stel je voor: Je staat langs het spoor en ziet een wagon die met grote snelheid op een groep van vijf mensen af rijdt. Deze mensen staan op het spoor en kunnen geen kant op. Er is geen rem en als je niets doet rijdt de wagon deze mensen dood. Er is echter een optie. Je kunt de wissel van het spoor omzetten, zodat de wagon langs deze mensen af rijdt en hun levens gespaard worden. Echter, op het andere spoor staat een man die dan zeker dood gereden zal worden. Is het gerechtvaardigd om de wissel om te zetten?

Stel je nu het volgende  voor: De wagon rijdt op dezelfde groep mensen af, maar nu sta jij op een brug boven het spoor. Naast je staat een hele dikke man, die je voor de wagon zou kunnen duwen. Door zijn gewicht zal de wagon stoppen (wat hij bij jou niet zou doen) en de vijf mensen zijn gered. Echter, de dikke man overleeft dit niet. Is het nu gerechtvaardigd om de wissel om te zetten?

Deze, en vele andere dilemma’s gebruikt Michael Sandel in zijn boek Justice om tot de kern van rechtvaardigheid te komen. Wat is rechtvaardigheid eigenlijk, en wanneer is iets gerechtvaardigd? Er zijn verschillende manieren om daarover na te denken, zo kun je de Utilitaristische wijze hanteren, waarbij je streeft naar het meeste geluk voor de meeste mensen. In dat geval zouden de eerste twee dilemma’s vrij eenvoudig zijn.

Een andere manier om hierover na te denken is de libertarische wijze, waarbij iedereen zoveel mogelijk individuele vrijheid heeft, zolang een ander maar geen kwaad wordt gedaan. Klinkt goed, dat helpt in ieder geval dilemma twee op te lossen. De eerste is echter nog steeds lastig. Ook kun je vanuit het libertarisme geen verplichte belastingen goedkeuren, zeker niet als die worden gebruikt om nivellering te bevorderen. Iedereen is immers vrij om te doen wat hij kiest, belasting betalen of niet. Is het rechtvaardig om mensen die arm zijn geboren te laten verhongeren? Of is het rechtvaardig om mensen te verplichten hen (via belastingen) te helpen?

De Egalitaire kijk op rechtvaardigheid is een interessante. Deze kun je je het best voorstellen met het volgende gedachten experiment: Jij mag kiezen hoe de wereld eruit komt te zien. Alle regels en wetten mag jij bepalen. Je bevindt je echter op het moment van kiezen achter een sluier die je verhindert te zien wie je zelf bent. Welk ras heb je, ben je rijk of arm? Waar ben je geboren, wat is je IQ en wat zijn je politieke en sexuele voorkeuren. Je weet hier helemaal niets over. Alsof je na het besluiten hoe de wereld eruit gaat zien, door met een dobbelsteen te gooien bepaalt wie jij in deze wereld wordt. Wat zou je dan rechtvaardig vinden? Zou je belastingen heffen? Welke regels en wetten zou je kiezen?

Geen van deze methoden heeft het echter over ‘waarden’ en ‘deugden’, wat een gebrek lijkt te zijn bij het denken over rechtvaardigheid. Het voelt ergens niet goed om de wissel in het eerste dilemma om te zetten, maar is dit alleen omdat wij daar hadden kunnen staan?

Michael Sandel heeft rechtvaardigheid al uitgebreid behandeld in zijn colleges over dit onderwerp op Harvard. Door de grote populairiteit zijn ze gratis op Youtube beschikbaar gesteld, als een ware Hollywood productie. De volledige colleges en het bijbehorende materiaal vind je op de website Justiceharvard.org, het boek (dat nog meer verdieping biedt) vind je hier.

De morele kant van moord en kannibalisme

[iframe width="575" height="323" src="http://www.youtube.com/embed/kBdfcR-8hEY?rel=0" frameborder="0" allowfullscreen></iframe]